Ο Νώντας Τσίγκας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959. Έζησε μέχρι την εφηβεία του στο Βογατσικό της Δυτικής Μακεδονίας. Σπούδασε Ιατρική στο AΠΘ και ειδικεύτηκε στη Νευρολογία. Ζει και εργάζεται στη Θεσσαλονίκη. Έχει γράψει: Ου απάν’ κι ου κάτ’ ου κόσμους (2009), Μαύρο χιόνι (με σχέδια του Μόδη Γούναρη, εκδ. ΔιάπυροΝ, 2010), Εποχιακός διανομέας (διηγήματα, Πανοπτικόν, 2013). Διηγήματά του έχουν κατά καιρούς δημοσιευτεί σε αυτοεκδόσεις, λογοτεχνικά περιοδικά, έντυπα ή ηλεκτρονικά, και σε εφημερίδες, συλλογικούς τόμους ή ανθολογίες. Μετάφραση-επιμέλεια: Allan Ropper – D.B. Burrel, Ψάχνοντας βαθιά στο λαγούμι ‒ Ένας διάσημος νευρολόγος εξηγεί το μυστήριο και το δράμα της εγκεφαλικής νόσου (Ροπή, 2021), W.B. Yeats, Για ό,τι έχει παρέλθει ή διαβαίνει ή έρχεται (είκοσι ποιήματα, Χρονικό, 2024). Επιμελείται την έκδοση των αδημοσίευτων ημερολογίων του Ίωνος Δραγούμη. Από τις Εκδόσεις Πατάκη έχουν κυκλοφορήσει μέχρι τώρα: Τα «κρυμμένα» ημερολόγια, Οκτώβριος 1912 – Αύγουστος 1913 (2021) και «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» ‒ Τα αδημοσίευτα τετράδια, 1902-1904 (2025), το οποίο μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.
Από πότε ξεκινά το ενδιαφέρον σας για τον πολιτικό Ίωνα Δραγούμη;
Σαράντα χρόνια πριν, από τα φοιτητικά χρόνια ακόμη. Ήταν όμως και η στιγμή όπου άρχισα να γνωρίζω μαζί με τον πολιτικό και τον Ίωνα Δραγούμη που με ενδιαφέρει περισσότερο: τον καλλιεργημένο, έντιμο, αισθαντικό και ανήσυχο άνθρωπο, τον δυνατό στιλίστα λογοτέχνη με την ποιητική γραφή, τον ιδαλγό, τον «μοναχικό σημαιοφόρο της Μακεδονίας», τον «καιόμενο» υπαρξιστή φιλόσοφο των «ημερολογίων», που τότε μισοβγήκαν, με εκδοτικά αλλόκοτο τρόπο, στο φως.
Γιατί το πρώτο βιβλίο με τα ημερολόγια του Δραγούμη, Τα «κρυμμένα» ημερολόγια, Οκτώβριος 1912 – Αύγουστος 1913, προκάλεσε εντύπωση στο αναγνωστικό κοινό;
Επειδή έγινε αντιληπτό ότι τα ημερολόγια αυτά παρέμειναν κυριολεκτικά κρυμμένα για εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του. Επειδή αποκάλυψαν τον σημαντικό ρόλο του Δραγούμη στις διπλωματικές διεργασίες της παράδοσης της Θεσσαλονίκης στους Έλληνες κατά τον Α’ –κυρίως– Βαλκανικό πόλεμο. Επειδή σ’ αυτά ο Δραγούμης εκθέτει τους λόγους που τον οδήγησαν στην αντίθεσή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τον οποίο μέχρι τότε υποστήριζε και είχε στενή μαζί του συνεργασία. Έτσι, δεν μένει ανεξήγητη και η μελλοντική του στάση απέναντί του. Η υψηλή λογοτεχνική αξία του κειμένου θα ήταν, υποθέτω, ένας ακόμη λόγος, όπως επίσης τα αποκαλυπτικά στοιχεία που παρατέθηκαν στην εισαγωγή ή στο επίμετρο του βιβλίου.
Και τώρα εκδόθηκε το βιβλίο «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» – Τα αδημοσίευτα τετράδια, 1902-1904. Τι διαφορετικό φέρνει το νέο υλικό που συγκεντρώσατε;
Πρώτα, την ανάδειξη, «εκ των ένδον», μιας «διάσημης» και απολύτως εμβληματικής στιγμής του βίου του Ίωνος Δραγούμη· του ερχομού του, σε νεαρότατη ηλικία, με την ιδιότητα του διπλωματικού υπαλλήλου στο ελληνικό προξενείο Μοναστηρίου, στην οθωμανοκρατούμενη Μακεδονία. Η κινδυνώδης εμπλοκή του, με όρους αυτοθυσίας, στην οργάνωση της άμυνας των εμπερίστατων Ελλήνων απέναντι στην τρομοκρατία του Βουλγαρικού Κομιτάτου είναι το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου της ζωής του. Ο συγκλονιστικός τρόπος γραφής του 23χρονου Δραγούμη και μαζί, ίσως, το κείμενό μου που έχω συμπεριλάβει στο επίμετρο του βιβλίου θα ηλεκτρίσουν, ενδεχομένως, όσους πραγματεύονται σχετικά με τον αυτοαναφορικό λόγο (τις «γραφές του εγώ») στην Ελλάδα, να επαναξιολογήσουν τόσο εκείνον όσο και το σπουδαιότερο από τα κατάλοιπά του.
Γιατί τρεις γενιές Ελλήνων αγνοούσαν αυτό το έργο του;
Πιστεύω ότι ο Διχασμός, που κατά κάποιον τρόπο επιβιώνει, με άλλη μορφή και ένταση, έως τις ημέρες μας, είναι ο κυριότερος λόγος. Ο Δραγούμης κρύφτηκε, καταχωνιάστηκε, απωθήθηκε, ακόμα και σε ακαδημαϊκό επίπεδο, ως αποσυνάγωγος. Η διαμάχη στους κόλπους της γενιάς του ’30 για τον Περικλή Γιαννόπουλο και το modus vivendi για σιγή απέναντί του συμπαρέσυρε και τον έτερο Διόσκουρο του αισθητικού-πολιτισμικού εθνικισμού. Μοιραία, ακολούθησε η σύληση και η αμετροεπής κατασυκοφάντηση του έργου του από τους λογής ακραίους. Η –τουλάχιστον– «άκομψη» συμπεριφορά των Εκδόσεων Ερμής, για σαράντα σχεδόν χρόνια, απέναντι στα «ημερολόγιά» του θαρρώ προέκρινε την άγνοια αυτήν του κοινού.
Ο Δραγούμης κρύφτηκε, καταχωνιάστηκε, απωθήθηκε, ακόμα και σε ακαδημαϊκό επίπεδο, ως αποσυνάγωγος.
Έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι περιγραφές του για τη Μακεδονία και τον αγωνιώδη παλμό του Ελληνισμού. Ποιες ήταν οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες εκείνης της εποχής;
Στην ελεύθερη Ελλάδα θριαμβεύουν κομματοκρατία και παλαιοκομματισμός. Είναι έκδηλες οι επιπτώσεις της χρεοκοπίας του 1893 και της ήττας του ’97. Η «Μεγάλη Ιδέα» έχει τραυματιστεί. Ο λαός, ευεπίφορος σε διχασμούς. Για τα ζητήματα της γλώσσας υπάρχουν νεκροί στους δρόμους (βλέπε «Ορεστειακά», «Ευαγγελικά»). Αθηνοκεντρικό κράτος, έξαρση της αστυφιλίας, μεγάλες κοινωνικές ανισότητες. Το επίσημο κράτος μοιάζει να αδιαφορεί για τον «έξω Ελληνισμό». Οι Βούλγαροι βυσσοδομούν απέναντι στον Ελληνισμό σε Μακεδονία-Θράκη-Ανατολική Ρωμυλία.
Αναφέρει ονόματα οπλαρχηγών αγωνιστών, αλλά χρησιμοποιεί ψευδώνυμα. Για ποιο λόγο;
Στα Τετράδια («ημερολόγια») της δεκαετίας 1902-1912, καθώς ο Δραγούμης αναπτύσσει σε Μακεδονία, Θράκη και Πόλη, παράλληλα με την άσκηση των υπηρεσιακών του καθηκόντων, τη σπουδαία μυστική του δράση, οφείλει για λόγους ευνόητους να είναι πολύ προσεκτικός και να τηρεί αυστηρούς όρους μυστικότητας. Με το να μην αναφέρει ονόματα προφυλάσσει τα μυημένα και δρώντα μέλη, το ελληνικό κράτος και τον εαυτό του. Μερικοί, ανοήτως κρίνοντας, έχουν πει πως αυτό το έκανε για λόγους δικής του προβολής.
Από πού προήλθαν οι συγκρούσεις του με τους προϊσταμένους του στο προξενείο Μοναστηρίου;
Είναι πολύ νέος, έχει το πάθος και την ορμή της νεότητας. Η στάση των προϊσταμένων του (ηττοπαθής, «υπηρεσιακή», χωρίς θερμότητα ή «γωνίες»), οι ανέμπνευστες εντολές όσων διευθύνουν το υπουργείο, θυμώνουν και απελπίζουν τον Δραγούμη. Οι προφανείς δυσκολίες επικοινωνίας με τους προϊσταμένους του, οι υποψίες εκείνων (συχνά με βάσιμη τεκμηρίωση) για την «εξωθεσμική»-μυστική του δραστηριότητα και ο φόβος τους ότι μπορεί να εκτεθούν, είναι όσα τον φέρνουν συχνά σε σύγκρουση μαζί τους.
Δύο από τα πρότυπα που είχε στη ζωή του ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης και ο Ιωάννης Καποδίστριας. Γιατί τους θαύμαζε;
Ο πατέρας του, Στέφανος, ήταν υπουργός των κυβερνήσεων Τρικούπη και εκλεγόταν σταθερά βουλευτής του κόμματος εκείνου. Ο παππούς του, Νικόλαος, ήταν γραμματέας του Καποδίστρια. Υπήρχε επομένως στο πατρικό σπίτι μια αύρα εξιδανίκευσης και θαυμασμού γι’ αυτά τα δυο πρόσωπα. Ο Δραγούμης, ωστόσο, τους ξεχώριζε ως αφιερωμένους στο πολιτικό τους έργο και την αποστολή τους.
Γράφει: «με συγχύζει να δουλεύω σαν Έλληνας και να μην ξέρω τι θέλω». Τι συνέβαινε και ποια ήταν τα εμπόδιά του στις προσπάθειες που έκανε;
Ακριβώς στην προηγούμενη φράση λέει: «Δεν ξέρω πώς ζούμε, πού πηγαίνουμε, τι ζητούμε». Και αμέσως πιο πριν: «Ακόμη δεν ξέρω τι θα πει “Έλλην”». Και όμως· την ίδια στιγμή, οργανώνει ένα δίκτυο πρακτόρων και μυημένων μελών στη Μακεδονία. Η «ανακάλυψη» ενός ζωντανού Ελληνισμού εκτός των ορίων του ελεύθερου κράτους αιφνιδιάζει και ενθουσιάζει μαζί τον Δραγούμη. Εμπόδια στη δράση του στέκονται: το επιφυλακτικό επίσημο Ελληνικό κράτος, η ακαμψία των προϊσταμένων του, οι συνεχείς υπηρεσιακές του μετακινήσεις. Εμπόδια του βάζει και ο εαυτός του: Να ανακατωθεί στην πολιτική ή να μείνει μακριά από τον κόσμο; «Πολιτική» του Δραγούμη σ’ αυτή την περίοδο είναι ο πατριωτισμός ως ισοδύναμο του ανθρωπισμού. Η πατριωτική του δράση αποτελεί την αλτρουιστική «εκτροπή» και μαγματώδη διαστολή ενός πολυβασανισμένου, φιλοσοφημένου και ποιητικού «εγώ».
Εμπόδια του βάζει και ο εαυτός του: Να ανακατωθεί στην πολιτική ή να μείνει μακριά από τον κόσμο;
Ο Δραγούμης κατανόησε ότι ο πολιτικός πρέπει να έχει σκοπό την επίλυση προβλημάτων της χώρας του και όχι το επάγγελμα του πολιτικού. Αυτό το είχαν καταλάβει και οι υπόλοιποι Έλληνες πολιτικοί;
Ο Δραγούμης, μεγαλώνοντας ανάμεσα σε ανθρώπους που ασχολήθηκαν με τα κοινά, είχε κατανοήσει από νωρίς πως ο πολιτικός θα πρέπει πρώτα να επιδιώξει να αποκτήσει στέρεη ηθική και πνευματική συγκρότηση κι έπειτα να εξέλθει ως παράδειγμα στον πολιτικό στίβο: «Θέλω να είμαι ωραίο δείγμα ανθρώπου Έλληνος» έγραψε. Νομίζω πως κάτι τέτοιο δεν αποτελούσε ούτε τότε μα ούτε και τώρα τον κανόνα. Έχω όμως την υποψία πως οι πολιτικοί άνδρες στην εποχή του Δραγούμη στέκονταν πλησιέστερα σ’ αυτό.
Οι έρωτες της ζωής του ήταν η Πηνελόπη Δέλτα και η Μαρίκα Κοτοπούλη. Μερικοί τον κατηγόρησαν ότι η επιλογή του έδειχνε την έφεσή του για απόκτηση δύναμης από τη σύναψη τέτοιων σχέσεων. Ποια είναι η προσωπική σας γνώμη;
Υπήρξαν κι άλλοι έρωτες, εννοείται, και μάλιστα τρεις από αυτούς αναδεικνύονται στο βιβλίο. Ωστόσο, οι δυο που αναφέρατε είναι πράγματι οι σημαντικότεροι στη ζωή του. Είναι όμως λυπηρό το ότι η άποψη που επισημάνατε υποστηρίχτηκε και από ακαδημαϊκούς δασκάλους ακόμα. Είναι κάτι αβασάνιστα ειπωμένο και αναληθές. Η Κοτοπούλη κάθε άλλο παρά ισχυρή κοινωνικά υπήρξε, τουλάχιστον όσο ζούσε με τον Δραγούμη. Το επάγγελμα της ηθοποιού τότε ήταν κατασυκοφαντημένο και αποτελούσε απόλυτο εμπόδιο για κοινωνική ανέλιξη. Τον έρωτα του Δραγούμη για την Πηνελόπη Δέλτα κίνησε μάλλον η προσωπικότητά της και η κοινή τους αποστροφή για την τρυφηλή κανονικότητα του μεγαλοαστικού βίου. Ήταν δυο έρωτες δυνατοί. Ο πρώτος, ολοκληρωμένος και με διάρκεια, ο δεύτερος, «πλατωνικός», ατελέσφορος και φαλκιδευμένος μέσα στο ναρκοπέδιο της κοινωνικής συνθήκης.
Θα υπάρξει συνέχεια της έρευνάς σας για τον Ίωνα Δραγούμη;
Ασφαλώς ναι. Στο εγγύς μέλλον θα δοθούν προς έκδοση «Τα άπαντα» των στίχων του, ενώ θ’ ακολουθήσει και ο τελευταίος τόμος με τα αδημοσίευτα μέχρι σήμερα Τετράδια, της περιόδου 1905-1908. Ουκ έσται τέλος…
Τι θα απευθύνατε στους αναγνώστες και στις αναγνώστριες που θα διαβάσουν το βιβλίο «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου»;
Να το χαρούν όπως θα έκαναν με ένα λογοτεχνικό κείμενο, να μη βιάζονται και να ξέρουν ότι μπορούν να επανέρχονται σε αυτό. Ν’ απολαύσουν τη σκέψη και τη δυνατή γραφή, να προσεγγίσουν την αλήθεια του Δραγούμη. Ίσως ανακαλύψουν έναν αλλιώτικο life coach. Το τελευταίο το λέω πολύ σοβαρά. Ο Δραγούμης θεωρήθηκε από πολλούς ως «αποτυχημένος» και στις μέρες μας η συζήτηση για τους «πληγωμένους θεραπευτές» επανακάμπτει.
«Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» –Τα αδημοσίευτα τετράδια, 1902-1904 (Ίων Δραγούμης): εδώ
*Η συνέντευξη δόθηκε στο diastixo.gr και τα πνευματικά δικαιώματα αποτελούν ιδιοκτησία του. Εμείς ως yourearticles.com την αναπαράγουμε καθώς κρίνουμε πως αποτελεί ένα σπάνιο υλικό, ιστορικής σημασίας.
