Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάκτος το βιβλίο “Ομήρου Οδύσσεια – Ο δρόμος της επιστροφής» με τη φιλολογική επιμέλεια της Ράνιας Τζιαμπίρη. Με αφορμή αυτή την έκδοση μιλά στον Γιώργο Δόλγυρα.
− Τι σας προσέλκυσε περισσότερο στην πρόταση να επιμεληθείτε την Οδύσσεια σε απόδοση στα Νέα Ελληνικά;
Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, είναι ένα κείμενο που εξακολουθεί να συνομιλεί με κάθε εποχή και να την εμπνέει. Η πρόκληση να συμβάλω ώστε αυτό το διαχρονικό έργο να φτάσει με φυσικότητα και σαφήνεια στον σημερινό αναγνώστη ήταν από μόνη της ένα πολύ ισχυρό κίνητρο. Ως επιμελήτρια, αισθάνθηκα ότι συμμετείχα σε έναν διάλογο που κρατά σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, γεγονός που με γεμίζει δέος. Πρόκειται για μια μεγάλη ευθύνη αλλά και για ένα ιδιαίτερο προνόμιο.
− Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσατε κατά τη γλωσσική και φιλολογική επιμέλεια του έργου;
Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν να διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στον σεβασμό προς το ομηρικό ύφος και στη φυσικότητα της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας. Έπρεπε να ελεγχθεί προσεκτικά κάθε διατύπωση, ώστε να αποδίδει πιστά το νόημα χωρίς να γίνεται δυσνόητη ή τεχνητά αρχαΐζουσα. Παράλληλα, υπήρξε ιδιαίτερη φροντίδα για τη συνέπεια στην απόδοση ονομάτων, επιθέτων και επαναλαμβανόμενων ομηρικών μοτίβων, ώστε ο αναγνώστης να έχει μια ομοιογενή εμπειρία ανάγνωσης.
− Με ποια κριτήρια επιλέξατε να διατηρήσετε στοιχεία της αρχαίας γλώσσας και σε ποια σημεία προτιμήσατε μια πιο σύγχρονη απόδοση;
Κριτήριο ήταν πάντοτε η λειτουργία του ίδιου του κειμένου. Εκεί όπου ένας αρχαϊκός όρος διατηρούσε τη σημασιολογική του δύναμη και συνέβαλλε στην ατμόσφαιρα του έπους, επιλέχθηκε να παραμείνει. Αντίθετα, όπου η χρήση του θα δημιουργούσε εμπόδιο στην κατανόηση ή θα απομάκρυνε τον αναγνώστη, προτιμήθηκε μια σύγχρονη και καθαρή διατύπωση. Αντιμετώπισα την ελληνική γλώσσα σαν έναν ζωντανό οργανισμό με πλούσιο παρελθόν. Στόχος δεν ήταν να εκσυγχρονιστεί ο Όμηρος, αλλά να γίνει ευανάγνωστος χωρίς να χάσει την ταυτότητά του.
− Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στην πιστότητα προς το πρωτότυπο κείμενο και στην ανάγκη να είναι το έργο κατανοητό από τον σημερινό αναγνώστη;
Η πιστότητα δεν σημαίνει κατά λέξη αντιγραφή. Σημαίνει να διατηρείται το πνεύμα, η λειτουργία και η αισθητική του πρωτοτύπου με απόλυτο σεβασμό. Η επιμέλεια είχε ως στόχο να υπηρετήσει ακριβώς αυτή την ισορροπία: να παραμείνει αναλλοίωτη η φωνή του Ομήρου, αλλά να ακούγεται καθαρά και σε έναν αναγνώστη του 21ου αιώνα. Όταν ο αναγνώστης ξεχνά ότι διαβάζει ένα κείμενο σχεδόν τριών χιλιάδων ετών χωρίς ποτέ να χάνει την αίσθηση του μεγαλείου του, τότε θεωρώ ότι έχει επιτευχθεί ο στόχος.
− Υπήρξαν συγκεκριμένα επεισόδια ή χαρακτήρες της Οδύσσειας που σας δυσκόλεψαν ιδιαίτερα κατά την επιμέλεια; Γιατί;
Δεν θα έλεγα ότι με δυσκόλεψε κάποιος συγκεκριμένος χαρακτήρας, όσο ορισμένα επεισόδια που απαιτούν μεγάλη γλωσσική λεπτότητα. Ίσως περισσότερο οι σκηνές της αναγνώρισης του Οδυσσέα. Εκεί η γλώσσα ισορροπεί ανάμεσα στη συγκίνηση, τη λιτότητα και την ένταση. Η αναγνώριση από την Πηνελόπη ή τον Λαέρτη, για παράδειγμα, βασίζεται περισσότερο σε όσα υπονοούνται παρά σε όσα λέγονται. Αυτές οι λεπτές αποχρώσεις απαιτούν μεγάλη προσοχή, γιατί ακόμη και μια μικρή γλωσσική υπερβολή μπορεί να αλλοιώσει το ύφος.
− Ποια θεωρείτε ότι είναι η διαχρονική αξία της Οδύσσειας για το σύγχρονο αναγνωστικό κοινό;
Πιστεύω ότι η Οδύσσεια μας υπενθυμίζει πως η μεγαλύτερη περιπέτεια του ανθρώπου δεν είναι να κατακτήσει τον κόσμο, αλλά να βρει τη θέση του μέσα σε αυτόν. Ο νόστος του Οδυσσέα δεν είναι μόνο η επιστροφή στην Ιθάκη· είναι η διαδρομή που τον μεταμορφώνει. Μέσα από δοκιμασίες, απώλειες και πειρασμούς, μαθαίνει ποιος πραγματικά είναι και τι έχει ουσιαστική αξία. Ίσως γι’ αυτό το έργο παραμένει τόσο επίκαιρο. Σε μια εποχή γεμάτη ταχύτητα και διαρκείς μετακινήσεις, η Οδύσσεια μας θυμίζει ότι όλοι αναζητούμε μια δική μας «Ιθάκη», έναν τόπο, πραγματικό ή συμβολικό, όπου νιώθουμε ότι ανήκουμε.
− Σε ποιους αναγνώστες απευθύνεται κυρίως αυτή η νέα έκδοση και τι πιστεύετε ότι θα αποκομίσουν από την ανάγνωσή της;
Απευθύνεται τόσο σε όσους γνωρίζουν ήδη την Οδύσσεια όσο και σε όσους θα τη διαβάσουν για πρώτη φορά. Φιλοδοξία της έκδοσης είναι να αποτελέσει μια γέφυρα ανάμεσα στο κλασικό έργο και στον σύγχρονο αναγνώστη. Πιστεύω ότι θα αποκομίσουν όχι μόνο την απόλαυση μιας σπουδαίας αφήγησης, αλλά και την αίσθηση ότι τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει ο Όμηρος παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρα.
− Αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση τη συμβολή της δικής σας επιμέλειας σε αυτή την έκδοση, ποια θα ήταν αυτή;
«Να επιτρέψει στον σημερινό αναγνώστη να ακούσει τη φωνή του Ομήρου όσο πιο καθαρά γίνεται, χωρίς τίποτα να στέκεται ανάμεσά τους».
− Πλησιάζει η πρεμιέρα της πολυσυζητημένης Οδύσσειας του Νόλαν. Έχοντας δουλέψει πάνω στο κείμενο, αν γίνονται μοντέρνες αλλαγές, όπως μια μαύρη Ελένη, αλλοιώνεται το κεντρικό νόημα;
Κάθε δημιουργός έχει το δικαίωμα να προσεγγίσει ένα κλασικό έργο με τη δική του καλλιτεχνική ματιά. Οι μεγάλες ιστορίες άλλωστε έχουν εμπνεύσει αμέτρητες διαφορετικές αναγνώσεις μέσα στους αιώνες. Υπήρχαν πριν από εμάς και θα υπάρχουν και μετά από μας. Από την άλλη πλευρά, όταν ένα έργο αντλεί τόσο μεγάλο μέρος της δύναμής του από ένα συγκεκριμένο ιστορικό, πολιτισμικό και μυθολογικό πλαίσιο, είναι σημαντικό οι δημιουργικές επιλογές να υπηρετούν την αφήγηση και όχι να αποσπούν την προσοχή από αυτήν. Το ζητούμενο δεν είναι αν μια αλλαγή είναι «μοντέρνα» ή όχι, αλλά αν βοηθά τον θεατή να κατανοήσει βαθύτερα το έργο ή αν μετατοπίζει το ενδιαφέρον σε κάτι διαφορετικό από την ουσία του.
− Πώς βλέπετε το AI; Θα γίνει χρήσιμο εργαλείο δουλειάς ή θα υποκαταστήσει όσους εργάζεστε στο δημιουργικό κομμάτι ενός βιβλίου;
Το AI είναι ήδη ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο, ένας πολύ καλός και πιστός βοηθός. Ωστόσο, η λογοτεχνική επιμέλεια δεν είναι μια μηχανική διαδικασία. Προϋποθέτει ερμηνεία, αισθητική κρίση, γλωσσική ευαισθησία και κατάρτιση, καθώς και κατανόηση του ύφους κάθε συγγραφέα. Η δουλειά του επιμελητή είναι να αφουγκράζεται όσα θέλει να αποτυπώσει ο συγγραφέας και να τα αναδεικνύει. Να προτείνει και να συνδιαλέγεται με τον δημιουργό, ώστε η «πένα» του να περνά απαρατήρητη. Αυτά είναι στοιχεία που προκύπτουν από την ανθρώπινη εμπειρία και την κριτική σκέψη. Πολλές φορές εντοπίζω, μάλιστα, λάθη σε κείμενα AI, τόσο ορθογραφικά όσο και νοηματικά. Για να μην αναφερθώ στη στίξη… Δεν σας κρύβω πως νιώθω μια κρυφή χαρά όταν συμβαίνει αυτό…
Πιστεύω λοιπόν ότι το AI θα αποτελέσει έναν πολύτιμο συνεργάτη, όχι όμως αντικαταστάτη. Όπως κάθε εργαλείο, η αξία του εξαρτάται από τον άνθρωπο που το χρησιμοποιεί.
Κλείνοντας, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τις Εκδόσεις Κάκτος για την εμπιστοσύνη και την ευκαιρία να επιμεληθώ μια έκδοση που συνεχίζει τη μακρά παράδοσή τους στην ανάδειξη και στη μετάφραση των έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ευχαριστώ επίσης όλη την εκδοτική ομάδα για την εξαιρετική συνεργασία και τον επαγγελματισμό της.
Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω ιδιαίτερα εσάς, κύριε Δόλγυρα, για την πρόσκληση και την όμορφη συζήτηση. Ήταν μεγάλη μου χαρά να μοιραστώ λίγες σκέψεις για ένα έργο που εξακολουθεί, έπειτα από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, να συγκινεί, να εμπνέει και να μας θυμίζει ότι το μεγαλύτερο ταξίδι είναι, τελικά, εκείνο της επιστροφής στον εαυτό μας.
H συνέντευξη αποτελεί αναδημοσίευση από το culturepoint.gr
Διαβάστε περισσότερα άρθρα για βιβλία και συνεντεύξεις: εδώ
